Nằm tĩnh lặng trên ngọn đồi Long Bích cổ kính, chùa Thập Tháp không chỉ là ngôi tổ đình lâu đời nhất miền Trung mà còn là một kiệt tác kiến trúc đầy u tịch. Trải qua hơn 300 năm thăng trầm của lịch sử, nơi đây vẫn lưu giữ nguyên vẹn vẻ đẹp trang nghiêm, trở thành điểm đến không thể bỏ qua cho những tâm hồn tìm kiếm sự bình an khi về thăm đất võ Bình Định.
1. Đôi nét về chùa Thập Tháp Di Đà Bình Định
Tọa lạc tại thôn Vạn Thuận, phường Nhơn Thành, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định, chùa Thập Tháp là ngôi cổ tự được kiến tạo từ thế kỷ 17. Nơi đây không chỉ mang đậm dấu ấn lịch sử mà còn là điểm du lịch tâm linh quan trọng hàng đầu của vùng đất võ. Ngôi chùa được xây dựng trên đồi Long Bích, hay còn gọi là gò Thập Tháp, một ngọn đồi có hình dáng như mai rùa đại diện cho sự bền vững. Tên gọi Thập Tháp bắt nguồn từ mười ngọn tháp của người Chăm từng đứng sừng sững tại đây để bảo vệ thành Vijaya xưa kia. Với địa thế mặt hướng về phía Đông, trước cổng tam quan là ao sen ngát hương cùng tầm nhìn xa xăm hướng về núi Thiên Đinh Sơn, ngôi chùa mở ra một không gian vô cùng yên bình và thanh tịnh cho khách hành hương.
Trải qua thời gian, chùa Thập Tháp đã vươn mình trở thành một công trình Phật giáo đồ sộ, đóng vai trò là ngôi tổ đình của phái Lâm Tế và đại diện cho sự hưng thịnh của Phật giáo vùng Đàng Trong. Hằng năm, ngôi chùa đón tiếp đông đảo du khách thập phương nhờ vào kiến trúc đặc sắc cùng những giá trị văn hóa, lịch sử sâu sắc đang được lưu giữ cẩn trọng. Chính vì những ý nghĩa to lớn đó, chùa đã được Bộ Văn hóa chính thức công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia.
Để ghé thăm chùa Thập Tháp, từ thành phố Quy Nhơn, quý khách chỉ cần di chuyển khoảng 27 km về phía Bắc. Lộ trình rất thuận tiện khi đi theo quốc lộ 1A, qua phường Đập Đá và cầu Vạn Thuận, sau đó quý khách rẽ trái vào con đường nhỏ dẫn trực tiếp vào chùa. Chỉ cần đi thêm khoảng 200m là quý khách đã có thể đặt chân đến không gian tôn nghiêm của ngôi cổ tự này.
2. Lịch sử của chùa Thập Tháp
Chùa Thập Tháp Di Đà gắn liền với hành trạng của vị tổ khai sơn là Thiền sư Nguyên Thiều. Ngài họ Tạ, tự Hoán Bích, quê quán tại huyện Trình Hương, phủ Triều Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Sau khi xuất gia vào năm 19 tuổi tại chùa Báo Tự, đến năm 1677, ngài theo thuyền buôn đến vùng đất Quy Ninh, nay thuộc tỉnh Bình Định. Tại vị trí cách Quy Nhơn khoảng 28 km, ngài đã dựng lên một thảo am nhỏ để thờ Phật A Di Đà. Đến năm 1683, chùa chính thức được xây dựng bằng vật liệu gạch đá từ mười ngôi tháp Chăm đã đổ nát tại địa phương.
Sau khi hoàn thành công tác kiến thiết, theo lệnh của chúa Nguyễn Phúc Tần, Thiền sư Nguyên Thiều đã nhận trọng trách mở rộng Phật pháp khắp xứ Đàng Trong. Ngài trao lại việc trụ trì chùa cho Hòa thượng Đạo Nguyên cùng đệ tử là Hòa thượng Kỳ Phương để lên đường lập thêm nhiều ngôi chùa danh tiếng khác như chùa Hà Trung, Phổ Đồng, Quốc Ân ở Thuận Hóa hay chùa Giác Duyên tại Gia Định. Trong một chuyến trở về Trung Quốc, ngài đã thỉnh về nhiều pháp trượng và kinh sách quý báu. Hiện nay, chùa Thập Tháp vẫn đang lưu giữ cẩn trọng ba bộ kinh cổ do chính thiền sư mang về từ thời điểm đó. Đến năm 1691, chúa Nguyễn Phúc Chu đã chính thức ban biển hiệu cho chùa với tên gọi Thập Tháp Di Đà Tự.
Trải qua 16 đời truyền thừa, ngôi cổ tự này từng là nơi tu tập của nhiều bậc danh tăng như Thiền sư Liễu Triệt, Minh Lý, Phước Huệ. Trong đó, Thiền sư Phước Huệ được tôn vinh là Quốc sư, người từng giảng dạy trong cung đình nhà Nguyễn từ thời vua Thành Thái đến vua Bảo Đại, đồng thời thuyết giảng tại các Phật học đường lớn ở Huế từ năm 1935. Với hơn ba thế kỷ tồn tại, chùa đã chứng kiến bao thăng trầm của dân tộc, đặc biệt là công cuộc mở mang bờ cõi của các chúa Nguyễn. Giữa những ngày đầu khai hoang lập ấp đầy gian khó, ngôi chùa đã trở thành điểm tựa tinh thần vững chắc cho lưu dân người Việt. Khi phong trào Tây Sơn quật khởi, vùng đất này cũng từng được chọn làm đại bản doanh cho những cuộc hành quân thần tốc. Bước sang thời hiện đại, dưới sự dẫn dắt của Hòa thượng Huệ Chiểu, chùa Thập Tháp tiếp tục đóng góp vào sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc và chống lại các chế độ độc tài, khẳng định vị thế của mình trong dòng chảy lịch sử đất nước.
3. Kiến trúc độc đáo chùa Thập Tháp
Kiến trúc chùa Thập Tháp hiện nay là thành quả của nhiều lần trùng tu, với lần gần nhất vào năm 1997. Dù có sự pha trộn giữa các yếu tố cũ và mới, công trình vẫn tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc truyền thống của kiến trúc Việt Nam. Các hạng mục tuy không có hoa văn chạm trổ quá cầu kỳ nhưng vẫn toát lên sự tôn nghiêm, cổ kính đặc trưng. Từ bên ngoài, lối vào dẫn qua một ao sen thơm ngát đến cổng chùa với hai trụ biểu vuông cao, trên đỉnh đặt tượng sư tử uy nghi cùng vòng cung gắn chữ Thập Tháp. Bên trong cổng là tấm bình phong nổi bật với hình long mã phù đồ đặt trên bệ chân quỳ vững chãi. Toàn bộ khuôn viên được bao bọc bởi hai lớp tường, lối vào xây bằng gạch Chăm và mái lợp ngói âm dương theo kiến trúc hình chữ Khẩu. Tổng thể ngôi chùa chia thành bốn khu vực chính gồm khu chánh điện, khu phương trượng, khu Tây đường và khu Đông đường, tất cả kết nối với nhau qua một sân rộng ở giữa.
3.1 Khu chánh điện chùa Thập Tháp
Khu chánh điện hiện tại do Thiền sư Liễu Triệt trùng tu vào năm 1749 với diện tích khoảng 400m2. Trên nóc nhà là hình ảnh lưỡng long tranh châu soi bóng xuống lớp mái ngói âm dương cổ kính. Đây là ngôi nhà năm gian, trong đó ba gian giữa là Đại Hùng Bảo Điện, nơi thờ tam thế Phật gồm Phật Thích Ca, Phật Di Đà, Phật Di Lặc và tượng Quan Âm. Hai gian bên được dùng làm phòng nghỉ của chư tăng. Ngoài ra, hai bên còn có khám thờ Bồ tát Quán Thế Âm và Bồ tát Địa Tạng. Dọc theo vách tả hữu là các pho tượng Thập Bát La Hán, Thập Điện Minh Vương, Hộ Pháp, Tổ sư Đạt Ma và Tổ sư Tì Ni Đa Lưu Chi, phần lớn các tượng này được tạo tác tinh xảo dưới thời Thiền sư Minh Lý từ năm 1871 đến 1889.
3.2 Khu phương trượng
Nằm ngay phía sau chánh điện là khu phương trượng rộng khoảng 130m2 do Quốc sư Phước Huệ xây dựng vào năm 1924 bằng gạch và mái ngói âm dương. Khu vực này được chia làm ba gian rõ rệt, trong đó gian giữa là nơi thờ Hòa thượng Phước Huệ với bức chân dung toàn thân trang trọng, hai gian bên cạnh được dành làm không gian nghỉ ngơi cho khách tăng khi dừng chân tại chùa.
3.3 Khu Đông đường và Tây đường
Khu Đông đường và Tây đường nằm đối xứng nhau, tạo nên sự cân bằng cho kiến trúc hình chữ Khẩu. Khu Đông đường rộng 150m2, từng bị hư hại nặng và được trùng tu gần như mới vào năm 1967, hiện là nơi tiếp khách và nơi ở của chư tăng. Trong khi đó, khu Tây đường rộng 120m2 có kiến trúc tương đồng với khu phương trượng, là nơi thờ phụng Sơ tổ khai sơn Nguyên Thiều cùng các vị kế thừa và chư Phật tử quá cố. Chân dung tổ Nguyên Thiều được thờ trang trọng ở án trước, còn án sau là nơi đặt 20 long vị của các vị trụ trì và những người có công xây dựng chùa qua nhiều thời kỳ.
3.4 Các khu vực khác
Bên cạnh các khu vực chính, phía Tây của chùa còn có Nhà Thánh với kiến trúc đơn giản, là nơi thờ Cửu Thiên Huyền Nữ, Quan Công và Thập Điện Diêm Vương. Phía Đông là khu nhà trù gắn liền với khu Đông đường để phục vụ việc ăn uống. Về phía Bắc, vườn tháp Tổ với 20 ngôi tháp cổ kính là nơi an trí nhục thân của các vị trụ trì và chư tôn túc. Cuối cùng, phía sau chùa là tháp Bạch Hổ và tháp Hội Đồng, góp phần hoàn thiện vẻ đẹp trầm mặc và linh thiêng của toàn bộ quần thể di tích.
4. Những hiện vật quý giá được lưu giữ tại chùa Thập Tháp
Bên cạnh những giá trị về mặt kiến trúc, chùa Thập Tháp còn là nơi lưu giữ nhiều tác phẩm điêu khắc và hiện vật vô giá. Trong số đó, nổi bật nhất phải kể đến hai câu liễn sơn thếp cao 5m được đặt trang trọng tại chánh điện. Đây là hai câu liễn khắc bài ngự đề của chúa Nguyễn Phúc Chu, mang đạo hiệu Từ Đế Đạo Nhân, đã cúng dường cho chùa vào năm Tân Tỵ (1701).
Ngay phía trước chánh điện là bức hoành phi sơn thếp mang dòng chữ Thập Tháp Di Đà Tự do Hòa thượng Mật Hoằng, trụ trì chùa Thiên Mụ, tạo dựng vào năm Minh Mệnh nguyên niên (1820). Ngoài ra, một bức hoành phi khác ghi nội dung bài kệ của Hòa thượng Vạn Phong, vị tổ thứ 31 của phái Lâm Tế, do Hòa thượng Minh Lý chế tác vào năm 1874 cũng là một báu vật linh thiêng. Đặc biệt, ngôi cổ tự này còn sở hữu bộ tượng Tam Thế bằng đồng thếp vàng cùng hai pho tượng A Nan và Ca Diếp cao 1m, cùng nhiều bức tượng quý giá khác được chế tác vô cùng tinh xảo.
Một trong những niềm tự hào của chùa Thập Tháp chính là kho tàng kinh điển đồ sộ. Chùa hiện đang bảo tồn khoảng 2.000 bản khắc gỗ dùng để in các bộ kinh quan trọng như Di Đà sớ sao, Kim Cang trực sớ hay Pháp Hoa khóa chú. Đáng chú ý hơn cả là bộ Đại Tạng Kinh do Tổng trấn Hà Tiên Mạc Thiên Tứ cúng dường với hơn 1.200 quyển kinh, luật, luận và ngữ lục vẫn còn được lưu truyền. Bên cạnh đó, chùa còn gìn giữ được những bộ kinh điển quý hiếm từ nước ngoài như Đại Tạng Kinh Cao Ly và Đại Tạng Kinh Đài Loan, khẳng định vị thế của một trung tâm văn hóa Phật giáo quan trọng tại vùng đất Bình Định.
5. Câu chuyện về Hòn Đá Chém ở chùa Thập Tháp
Khi có dịp ghé thăm chùa Thập Tháp, bên cạnh việc chiêm ngưỡng cảnh quan cổ kính, quý khách còn được lắng nghe câu chuyện đầy xúc động về Hòn Đá Chém nổi tiếng. Theo lời kể của những người dân địa phương, phiến đá này từng là nơi quân nhà Nguyễn sử dụng để kê thớt gỗ thực hiện các cuộc hành hình binh sĩ quân Tây Sơn ngay trước cổng thành Hoàng Đế. Chứng tích đau thương ấy gắn liền với một giai đoạn lịch sử đầy biến động của dân tộc.
Đến thời Hòa thượng Chơn Luận Phước Huệ làm trụ trì, với lòng từ bi và mong muốn hóa giải những nỗi đau trong quá khứ, ngài đã cho chuyển Hòn Đá Chém về đặt tại bậc tam cấp phía trước khu Phương Trượng, ngay sau lưng khu chánh điện. Mục đích của ngài là để phiến đá này hàng ngày được lắng nghe tiếng kinh kệ, tiếng chuông chùa thanh tịnh, từ đó giúp xóa bỏ những oán khiên và mang lại sự siêu thoát cho những linh hồn đã khuất.
Ngày nay, hằng năm cứ vào ngày giỗ của Hòa thượng Chơn Luận Phước Huệ tức ngày 21 tháng Giêng âm lịch, hàng ngàn Phật tử và du khách từ khắp nơi lại hội tụ về đây. Đứng trước kỷ vật lịch sử này, không ít người đã lặng lẽ rơi nước mắt khi bồi hồi nhớ về những vị anh hùng hào kiệt của nghĩa quân Tây Sơn. Câu chuyện về Hòn Đá Chém không chỉ là một phần của lịch sử mà còn minh chứng cho tinh thần nhân văn cao cả và sự khoan dung của giáo lý nhà Phật.
Hành trình về với chùa Thập Tháp chắc chắn sẽ để lại trong lòng quý khách những dư âm khó quên về một không gian văn hóa Phật giáo đậm chất cổ truyền. Hãy để M.A.I Travel đồng hành cùng bạn trong chuyến khám phá miền di sản này nhen.
Đăng ký tour Bình Định ngay hôm nay để nhận ưu đãi đặc biệt từ M.A.I Travel!
Nguồn: Tổng hợp
